درس دوم
درس دوم رستم و اشکبوس
1) کجا: که // برخروشید: فریاد کشید // بر سانِ: مانندِ // کوس: طبل بزرگ
2) ز ایران نبرد جوید: از ایران همنبرد طلبکند // گرد: خاک // سر کسی را به خاک درآوردن: شکست دادن (کنایه)
3) بشد: رفت // تیز: بهسرعت // خود: کلاهخود // گـَبر: خفتان، لباس خنگی
4) برآویخت: درگیر شد، گلاویز شد // بوق: شیپور // کوس: طبل بزرگ
5) آبنوس: درختی با چوبی سیاهرنگ
6) برآهیخت: برکشید، بیرون کشید // گران: سنگین // غمی: خسته // سران: بزرگان، دو پهلوان
7) چو: هنگامی که // کُشانی: اشکبوس // ستوه: درمانده و ملول // بپیچید زو روی: از او رو برگرداند // شد: رفت
8) قلب: میانهی سپاه // اندرآشفت: خشمگین شد // بزد اسب: اسب را به حرکت درآورد، هِی کرد // کآید: که بیاید // برِ: نزدِ، پیشِ
9) تهمتن: رستم (تهم: بزرگ، تهمتن: تنومند، بزرگاندام) // برآشفت: خشمگین شد // رهّام را جفت: جفت رهّام، همراه همیشگی رهّام // باده: شراب //
10) به آیین: مطابق آرایش نظامی // بدار: نگهدار، حفظکن // کنم کارزار: کارزارمیکنم، میجنگم
11) بهزه: زهانداخته، بهزهبسته // به بند کمر بر: بر کمربند (دو حرف اضافه برای یک گروه اسمی)
12) خروشید: فریادکشید // رزمآزمای: رزمجو، جنگنده // هماورد: همنبرد // مشو بازِ جای: برنگرد
14) تن بیسرت را: بر تن بیسرت
15) نام چه میپرسی: چرا نامم را میپرسی // کزین پس: زیرا از این پس // نبینی تو کام: موفّق نمیشوی
16) مرا نام: نام من را // مادرم نام من را مرگ تو گذاشته است: من عامل مرگ تو هستم (کنایه) // زمانه: روزگار // پتک: چکش بزرگ // ترگ: کلاهخود، (مجازاً سر) // من همانند پتکی هستم که بر سرت فرودمیآید و نابودت میکند
17) بارگی: اسب // سر: وجود (مجاز) // بهیکبارگی: ناگهان، زود
18) بیهُده: بیهودهگو // بیهده مرد: مرد بیهودهگو (ترکیب وصفی مقلوب) // پرخاشجوی: جنگجو
19) سر کسی را زیر سنگ آوردن = سر کسی را به گرد درآوردن: شکست دادن کسی (کنایه) // سرکش: زورمند و بزرگ (کنایه)
21) تو را: به تو // نبرده: جنگجو // نبرده سوار: سوار نبرده (ترکیب وصفی مقلوب) // کارزار: جنگ
22) زآن: به آن خاطر، از آن رو // بستانم: بگیرم
23) رویخندان: خندهرو، خندان // انجمن: گروه، جمع، حاضران در نبرد
24) بِه: بهتر است // گردش کارزار: جریان نبرد
25) با تو: همراه تو // سلیح: سلاح (مُمال) // فسوس: مسخرگی // مزیح: مزاح (ممال)، شوخی // سلاح تو (قدرت نبرد تو) فقط مسخرگی و شوخی است
26) سرآری زمان: زمان را به پایان برسانی، اجلت برسد، عمرت تمام شود
27) ناز: نازیدن، افتخار // گرانمایه: ارزشمند // کمان را بهزه کرد: زه را به کمان انداخت
28) بر برِ اسب: به سینهی اسب
29) به آواز: با صدای بلند // گرانمایه جفت: جفت گرانمایه (ترکیب وصفی مقلوب): اسب
30) سزد: سزاوار است // کنار: آغوش // برآسایی: آسوده شوی، استراحتکنی
31) سَندَروس: یک نوع صمغ زردرنگ // رخ سندروس: چهرهاش مانند سندروس زرد شدهبود
32) به رستم بر: بر رستم (دو حرف اضافه برای یک اسم) // ببارید تیر: تیرهای زیادی انداخت (کنایه) // برخیرهخیر: به بیهودگی ... (موقوفالمعانی)
33) رنجه داری: خسته میکنی، به زحمت میاندازی // بداندیش: بدخواه، پلید
34) گزین کرده: برگزید، انتخابکرد // یک چوبه: یک عدد (چوبه: واحد شمارش تیر) // تیر خدنگ: تیر از جنس چوب درخت درخت خدنگ که بسیار سخت است
35) الماسپیکان: تیری که پیکانش از جنس الماس یا مانند الماس برّنده است // مانند آب شفّاف و برّاق (به علّت تیز و صیقلی بودن)
37) خم: خمیدگی // چرخ: کمان
38) پیکان سرانگشت او را بوسید: (با پرتاب تیر) پیکان بر انگشت او ساییدهشد (کنایه)
39) بر: سینه و پهلو // سپهر: آسمان // دست او داد بوس: (آسمان) دست او (رستم) را به نشانهی سپاس بوسید: سرنوشت با کار رستم هماهنگ شد (کنایه)
40) فلک: آسمان // احسنت: آفرین // زه: آفرین // قضاو قدر و عوامل مرتبط با آن (آسمان و اجرام آسمانی) باعث شدند رستم اشکبوس را بکشد (کنایه)