ادبیّات دوم دبیرستان

درس دوم                             رستم و اشکبوس

1) کجا: که  //  برخروشید: فریاد کشید  //  بر سانِ: مانندِ  //  کوس: طبل بزرگ 

2) ز ایران نبرد جوید: از ایران هم­نبرد طلب­کند  //  گرد: خاک  //  سر کسی را به خاک درآوردن: شکست دادن (کنایه) 

3) بشد: رفت  //  تیز: به­سرعت  //  خود: کلاه­خود  //  گـَبر: خفتان، لباس خنگی 

4) برآویخت: درگیر شد، گلاویز شد  //  بوق: شیپور  //  کوس: طبل بزرگ 

5) آبنوس: درختی با چوبی سیاه­رنگ

6) برآهیخت: برکشید، بیرون کشید  //  گران: سنگین  //  غمی: خسته  //  سران: بزرگان، دو پهلوان 

7) چو: هنگامی که  //  کُشانی: اشکبوس  //  ستوه: درمانده و ملول  // بپیچید زو روی: از او رو برگرداند  //  شد: رفت 

8) قلب: میانه­ی سپاه   //  اندرآشفت: خشمگین شد  //  بزد اسب: اسب را به حرکت درآورد، هِی کرد  //  کآید: که بیاید  //  برِ: نزدِ، پیشِ  

9) تهمتن: رستم (تهم: بزرگ، تهمتن: تنومند، بزرگ­اندام)  //  برآشفت: خشمگین شد  //  رهّام را جفت: جفت رهّام، همراه همیشگی رهّام  //  باده: شراب  // 

10) به آیین: مطابق آرایش نظامی  //  بدار: نگه­دار، حفظ­کن  //  کنم کارزار: کارزارمی­کنم، می­جنگم

11) به­زه: زه­انداخته، به­زه­بسته  //  به بند کمر بر: بر کمربند  (دو حرف اضافه برای یک گروه اسمی)

12) خروشید: فریادکشید  //  رزم­آزمای: رزم­جو، جنگنده  //  هماورد: هم­نبرد  //  مشو بازِ جای: برنگرد 

14) تن بی­سرت را: بر تن بی­سرت

15) نام چه می­پرسی: چرا نامم را می­پرسی  //  کزین پس: زیرا از این پس  //  نبینی تو کام: موفّق نمی­شوی 

16) مرا نام: نام من را  //  مادرم نام من را مرگ تو گذاشته است: من عامل مرگ تو هستم (کنایه)  //  زمانه: روزگار  //  پتک: چکش بزرگ  //  ترگ: کلاه­خود، (مجازاً سر)  //  من همانند پتکی هستم که بر سرت فرودمی­آید و نابودت می­کند

17) بارگی­: اسب  //  سر: وجود (مجاز)  //  به­یکبارگی: ناگهان، زود 

18) بیهُده: بیهوده­گو  //  بیهده مرد: مرد بیهوده­گو (ترکیب وصفی مقلوب)  //  پرخاش­جوی: جنگجو 

19) سر کسی را زیر سنگ آوردن = سر کسی را به گرد درآوردن: شکست دادن کسی (کنایه)  //  سرکش: زورمند و بزرگ (کنایه)

21) تو را: به تو  //  نبرده: جنگجو  //  نبرده سوار: سوار نبرده (ترکیب وصفی مقلوب)  //  کارزار: جنگ

22) زآن: به آن خاطر، از آن رو  //  بستانم: بگیرم

23) روی­خندان: خنده­رو، خندان  //  انجمن: گروه، جمع، حاضران در نبرد 

24) بِه: بهتر است  //  گردش کارزار: جریان نبرد 

25) با تو: همراه تو  //  سلیح: سلاح (مُمال)  //  فسوس: مسخرگی  //  مزیح: مزاح (ممال)، شوخی  //  سلاح تو (قدرت نبرد تو) فقط مسخرگی و شوخی است 

26) سرآری زمان: زمان را به پایان برسانی، اجلت برسد، عمرت تمام شود 

27) ناز: نازیدن، افتخار  //  گران­مایه: ارزشمند  //  کمان را به­زه کرد: زه را به کمان انداخت 

28) بر برِ اسب: به سینه­ی اسب 

29) به آواز: با صدای بلند  //  گران­مایه جفت: جفت گران­مایه (ترکیب وصفی مقلوب): اسب 

30) سزد: سزاوار است  //  کنار: آغوش  //  برآسایی: آسوده شوی، استراحت­کنی

31) سَندَروس: یک نوع صمغ زردرنگ  //  رخ سندروس: چهره­اش مانند سندروس زرد شده­بود

32) به رستم بر: بر رستم (دو حرف اضافه برای یک اسم)  //  ببارید تیر: تیرهای زیادی انداخت (کنایه)  //  برخیره­خیر: به بیهودگی ... (موقوف­المعانی) 

33) رنجه داری: خسته می­کنی، به زحمت می­اندازی  //     بداندیش: بدخواه، پلید

34) گزین کرده: برگزید، انتخاب­کرد  //  یک چوبه: یک عدد (چوبه: واحد شمارش تیر)  //  تیر خدنگ: تیر از جنس چوب درخت درخت خدنگ که بسیار سخت است

35) الماس­پیکان: تیری که پیکانش از جنس الماس یا مانند الماس برّنده است  //  مانند آب شفّاف و برّاق (به علّت تیز و صیقلی بودن)  

37) خم: خمیدگی   //  چرخ: کمان 

38) پیکان سرانگشت او را بوسید: (با پرتاب تیر) پیکان بر انگشت او ساییده­شد (کنایه) 

39) بر: سینه و پهلو  //  سپهر: آسمان  //  دست او داد بوس: (آسمان) دست او (رستم) را به نشانه­ی سپاس بوسید: سرنوشت با کار رستم هماهنگ شد  (کنایه) 

40) فلک: آسمان  //  احسنت: آفرین  //  زه: آفرین  //  قضاو قدر و عوامل مرتبط با آن (آسمان و اجرام آسمانی) باعث شدند رستم اشکبوس را بکشد (کنایه)